روزنامه نگارى الكترونيك يا

روزنامه نگارى الكترونيك يا همان كه در دنياى امروز سايبرژورناليسم مى نامندش. جشنواره مطبوعات هر ساله مى آيد و مى رود. امسال نيز يازدهمين دوره خود را پشت سر خواهد گذاشت، بدون آن كه نيم نگاهى به دوروبر خود داشته باشد. در آن سوى دنيا سايبرژورناليسم گردوخاكى به پا كرده و از اين گرد و خاك در اين سو تنها تصاويرى مبهم ديده مى شود. تصاويرى كه هنوز قادر به تفكيك وبلاگ از وب سايت و وب سايت از يك سايت خبرى نيست. اين همه آن ماجرا بود. پيشنهاد اصلى، برگزارى مسابقه ميان نشريات اينترنتى و سايت هاى خبرى است. كيفيت، چگونگى برگزارى و نحوه داورى آن مورد سئوال است.

ابتدا از ابوالفضل فاتح مديرعامل خبرگزارى دانشجويان ايران (ايسنا) درباره اين پيشنهاد پرسيديم. او كه به اصل ماجرا با ترديد مى نگريست چنين پاسخ گفت: «بايد اعتراف كرد كه فضاى سايبر فرصت منحصر به فردى را در برابر روزنامه نگارى قرار داده و در آينده بخش بزرگى از محتواى رسانه اى در اين حوزه بروز و حضور خواهد يافت. براى يافتن جايگاهى درخور شأن رسانه هاى اينترنتى در نظام جامع رسانه اى ايران بايد از پيش نيازهاى اوليه رشد منطقى و هدفمند اين پديده رسانه اى برخوردار باشد و نيز شكل گيرى جوامع صنفى و مدنى دست اندركار اين بخش ضرورى به نظر مى رسد.»

اما به گمان او برگزارى جشنواره سايت هاى اينترنتى احتياج به مقدماتى دارد كه هنوز در نظام رسانه اى ايران مهيا نشده است: «بايد با دقت و تامل از چنين امكانى براى ارتقاى حقيقى رسانه ها بهره گرفت اما براى من جاى اين سئوال باقى است در حالى كه ما همچنان با كاستى هاى فراوان در مقدمات و ابهامات بسيار در بديهيات رسانه اى مواجه هستيم آيا اساساً جشنواره مطبوعات (حداقل با نمونه هاى فعلى) راه مناسبى براى ارزيابى سنجش كيفى و ارزيابى رسانه ها هستند؟» مقدماتى كه مديرعامل ايسنا به آنها اشاره مى كند به عوامل متعددى از جمله شرايط عضويت در انجمن صنفى مطبوعات برمى گردد. روزنامه نگاران عضو اين انجمن بايد سابقه كار مطبوعاتى داشته باشند.

محمد مهدى مولايى، مدير نشريه الكترونيك «هفت سنگ»، اين پيش نيازها را بيشتر توضيح مى دهد: «اصولاً جنس نشريات الكترونيكى و مطبوعات كاغذى با هم متفاوت است و نبايد آنها را يكى دانست. همين اشتباه، يعنى يكى دانستن اين دو را برخى به نحو ديگرى مرتكب مى شوند و اعتقاد دارند در برخورد با نشريات الكترونيكى و وب سايت ها بايد براساس قانون مطبوعات عمل كرد. اگر منظور همان نشريات الكترونيكى است كه در آئين نامه هاى وزارت ارشاد تعريف شده است، تا آنجايى كه من اطلاع دارم هنوز هيچ نشريه الكترونيكى موفق به گرفتن مجوز از هيأت نظارت نشده كه بشود برايش جشنواره برگزار كرد. و بعيد مى دانم اكنون فعاليت اين نوع نشريات الكترونيكى به نتيجه اى برسد.

اما اگر منظور سايت هايى هستند كه به نشريه الكترونيكى معروفند بايد گفت كه اولاً اين وب سايت ها هيچ كدام به طور ثبت شده در وزارت ارشاد يا هر جاى دولتى ديگرى فعاليت نمى كنند و در واقع رسمى نيستند و مسئله ديگر هم اين كه هيچ تعريف ثابت و مشخصى براى تعيين اين وب سايت ها وجود ندارد.»

در حال حاضر نزديك به ۲۰ نشريه الكترونيك به طور منظم و هفتگى به توليد محتواى فارسى در اينترنت مى پردازند بدون آن كه بازدهى اقتصادى داشته باشند. شادى صدر، روزنامه نگار و مدير سايت زنان در اين باره مى گويد: «من تعداد زيادى نويسنده راجع به مسائل زنان مى شناسم كه تنها در وب مى نويسند اما متاسفانه ما ژورناليسم آن لاين نداريم . دليل مهم اين امر به اقتصادى نبودن اين امكان نوشتن برمى گردد. چندى پيش قصد داشتيم انجمنى به نام انجمن توليدكنندگان محتواى وب تشكيل بدهيم اما وقتى ايجاد يك سايت خبرى بازدهى اقتصادى براى ايجادكنندگان آن ندارد مجبور شديم از اين كار صرف نظر كنيم.» بسيارى از سايت هاى خارجى با گرفتن آگهى تبليغاتى اين مشكل را برطرف كرده اند. اما نداشتن فرهنگ تبليغ آن لاين باعث شده تا اكثر سايت هاى خبرى با بودجه دولتى كار كنند.

مسعود سفيرى، روزنامه نگار و نويسنده نشريه الكترونيك كاپوچينو، معتقد به جداسازى سايت هاى خبرى از جمله خبرگزارى هاى دولتى از نشريات الكترونيك و جدا كردن روزنامه هاى وابسته به دولت از روزنامه هاى مستقل است: « تا زمانى كه رانت خبرى يكسانى براى كسب خبر وجود ندارد بنابراين داورى در مورد آثار نويسندگان چه در حوزه آن لاين و چه در حوزه چاپى بى فايده است. در هيچ كجاى دنيا دولت صاحب امتياز ۶ روزنامه دولتى نيست. به گمان من بايد ميان داورى در ميان خبرنگاران اين حوزه ها تفاوت گذاشت.» او يكى از امتيازهاى مهم نشريات الكترونيكى را دولتى نبودن آنها مى داند.

سفيرى مى گويد: «نشريات الكترونيك به ايجاد نسل جديدى از نويسندگان كمك كرده اند. اين نويسندگان ادبيات و حتى نقطه گذارى خاص خود را دارند. گرچه نشريات الكترونيك از خوانش هاى يكسانى با مطبوعات برخوردار هستند اما از مطبوعات نوگرا تر هستند. بنابراين ما هر چه بيشتر در اين زمينه توجه و سرمايه گذارى بكنيم نسل جوان فرارى از مطالعه را به اين سمت مى كشانيم.»

به نظر مى رسد رشد نشريات آن لاين كمى بوده و هيچ كدام از اينها روزنامه نگاران حرفه اى آن لاين تربيت نكرده اند. در دانشكده هاى ارتباطات نيز هيچ جزوه درسى مختص اين پديده اختصاص داده نشده است. محمد ضيايى پرور، دبير سرويس سياسى روزنامه خراسان و دانشجوى كارشناسى ارشد ارتباطات، مى گويد: « متاسفانه هيچ جزوه درسى در زمينه سايبرژورناليسم وجود ندارد و آموزش هاى كلاسيك دانشگاه ها كاربردى براى يك دانشجو ندارد. به همين دليل وقتى دانشجو وارد فضاى روزنامه مى شود با دنياى جديدى روبه رو مى شود.»

احمد توكلى، استاد دانشگاه و نويسنده كتاب هاى روزنامه نگارى، نيز مى گويد: « تفكر برگزارى جشنواره براى نشريات اينترنتى ايده بسيار جالبى است اما بايد ميان داورى نشريات الكترونيك و چاپى تفاوت گذاشت. حتى نحوه كار خبرگزارى ها و سايت هاى خبرى با نشريات الكترونيك نيز متفاوت است. بنابراين وقتى هر كدام از اين حوزه ها مسابقه هاى تفكيك شده اى داشته باشند مى توانند سطح كيفى كار خود را افزايش دهند. طبيعى است كه ايجاد مسابقه به بالاتر رفتن انگيزه روزنامه نگاران كمك مى كند.»

بهترين الگو براى برگزارى جشنواره اينترنتى «جوايز وبى» است. اين جشنواره كه امسال هشتمين دوره خود را پشت سر گذاشت در بيش از ۳۰ رشته به توليدكنندگان محتوا و طراحان سايت جايزه داد. البته اين جشنواره تنها به حوزه ژورناليسم بسنده نكرده و گستره جوايز خود را از پربيننده ترين سايت تا طراحى بهترين سايت خبرى و بهترين موتور جست وجو گسترش داده است.

اگر قرار است روزى جشنواره اى براى سايت هاى اينترنتى برگزار شود بهتر است به روش برگزارى جوايز وبى توجه شود. مسعود بهنود روزنامه نگارى كه چندى است با نشريات چاپى خداحافظى كرده و به يك روزنامه نگار آن لاين تبديل شده معتقد به همفكرى بيشترى در اين زمينه است: « مدتى است به اين موضوع فكر مى كنم. به نظرم بايد بيشتر انديشه كرد. دوران گوتنبرگ و نشريات چاپى دارد به سرعت جاى خود را به نشريات الكترونيك مى دهد اما به دليل آن كه دسترسى به اين رسانه تازه محتاج علم اندك و وسايل تازه است كه براى همه مهيا نيست، كار هنوز همه گير نيست.

ديگر آن كه (و اين مى تواند حسن هم باشد) هنوز استفاده از اينترنت منحصر و تقريباً منحصر به نخبگان و برگزيد گان جوامع بشرى است. در ايران، بر اين تقسيم بندى بيفزاييد حضور گسترده جوانان را كه اهل زندگى هستند و احياناً اكثر آنها هنوز نه اهل تفكر. در نتيجه اگر به كامنت هاى هر سايت نگاه كنيد دو گروه كاملاً مجزا هويدا هستند. جوانان كم حوصله و عجول و زندگى جو و ساده گير و در مقابل عده اى اهل تفكر و انديشه و آكادميسين ها. در مورد نشريات مكتوب چنين نيست. هر كه آنها را مى خرد اهل همان است و انتخابى خود به خود صورت مى گيرد.»

او نيز بر اين باور است كه نشريات الكترونيكى روزى بايد مورد داورى قرار گيرند: «به هر حال به نظرم فكر شما درست است اما براى جا انداختن آن نياز به همفكرى بيشتر با وقت بيشتر است. تقسيم بندى مى طلبد. هنوز كار خبرنگارى در رسانه جديد قانونمند نيست و جنجالى است و از دقت كافى بى بهره ولى در عين حال به دليل اينكه آزادى هايى هنوز در آن وجود دارد، گاهى كارهايى مى كند كه نشريات قانونمند و درگير نمى توانند. پس صورت مسئله كمى مشكل تر هم شد.»

نسخه چاپي شنبه ۱۷ مرداد ۱۳۸۳ روزنامه شرق